M ơ bóng tr ư ờng x ưa

Phạm Đan Thanh

Xin thân tặng các bạn đồng nghiệp và các em học sinh Trường Trung Học Phan Thanh Giản - Thành phố Cần Thơ.

Hơn 10 năm xa quê và gần 20 năm xa Cần Thơ, tôi ngỡ rằng những hình bóng cũ đã mờ nhạt hẳn trong cuộc sống bận bịu của đời thường, nhưng nó đã sống lại rất linh động và nhịp nhàng trong một dịp tình cờ tôi gặp lại các bạn đồng môn cũ  trong Hội Aùi Hữu Phan Thanh Giản -  Đoàn thị Điểm vào một chiều cuối năm 2003.  Có hai kỷ niệm  về ngôi trường Phan Thanh Giản mà tôi vô cùng ước ao được chia sẻ với các bạn , nhất là các bạn đồng nghiệp cùng dạy với tôi vào những năm 1971 – 1974.

Gói quà nhỏ ở ngôi trường

Trung học Tổng Hợp PHAN THANH GIẢN:

Vào những năm 70, Viện Đại Học Cần Thơ có mở một khóa Sư Phạm đặc biệt và duy nhất gọi là khóa Sư phạm Cấp tốc Doanh Thương với khóa trình ba năm học.  Các môn học chính trong khóa là Kế toán, Đánh máy chữ  và Doanh Thương chủ yếu là hướng dẫn sử dụng dịch vụ ngân hàng và dạy đánh máy chữ.  Ngoài ra còn có các môn như Phương pháp giảng dạy, Tổ chức Hành chánh và Kiến thức tổàng quát... Là một trong số 16 sinh viên may mắn được trúng tuyển vào lớp Sư Phạm đặc biệt này, tôi vui sướng khăn gói lên đường hướng đến thủ phủ Tây Đô với bao ước mơ và hy vọng.  Lúc đó ở toàn miền Tây, chỉ có 4 trường Trung học Tổng hợp ở  Cần Thơ, Rạch Giá, Kiến Hòa, An giang.  Các Trường này nhận được khoản tài trợ lớn của Mỹ để trang bị thêm một phòng dạy đánh máy chữ với khoản 25 máy đánh chữ tân tiến nhất thời bấy giờ, một phòng dạy môn Kinh tế gia đình với các dụng cụ nấu nướng, an toàn thực phẩm, và đầy đủ dụng cụ nhà bếp cho học sinh thực tập.

Tuy quê nhà ở Châu Đốc nhưng tôi đã ráng hết sức bình sanh tranh đua với các bạn cùng lớp nhất là hai anh bạn tài giỏi nhất lớp là Lê Chi Lăng và Phương kỷ Đông , để mong có được trong tay chiếc vé độc đắc là được chọn nhiệm sở ở Trường Phan Thanh Giản hầu có thể tiếp tục nợ văn chương với Văn khoa Cần Thơ .

Ngôi trường cổ kính với hai dãy dài 90 lớp học, toàn nam sinh và nổi danh ở Tây đô là niềm ước mơ của bao người bạn nhỏ của khóa học Doanh Thương. Các bạn hẳn ai cũng nhớ Trường có hai cổng ra vào và chiếm trọn một góc đường yên tỉnh của Thành Phố Cần Thơ.  Một buổi sáng đẹp trời với mây trắng, trời trong và hàng cây xanh dìu dặt gió, tôi mang sự vụ lệnh đến trình diện với Thầy Giám học Nguyễn văn Quới.  Điều bất ngờ và thật tréo cẳng ngỗng khi nhà trường trao cho tôi một bản thời khóa biểu đề tên họ là Thầy Phạm Đan Thanh và một bạn đồng nghiệp khác của tôi cùng trình diện một lúc là Cô Phạm Thanh Thanh.  Ngờ đâu khi chúng tôi xuất hiện với nụ cười méo mó  vì bị đổi giống bất đắc dĩ, Thầy Quới phải tíu tít xin lỗi và giải thích cho nguyên nhân sự lầm lẫn chỉ vì hai cái tên quá đặc biệt : một Thầy giáo lại có tên dịu dàng yểu điệu của thục nữ còn tên tôi thì hiên ngang chi chí vì không có chữ THỊ như tên của bao nữ nhi khác vào thời đó.  Thầy có biết đâu, khi đặt tên cho tôi, Ba tôi vốn là một nhà giáo sính chữ thánh hiền,  đã bỏ bao nhiêu công phu chọn lọc trong tự điển và các áng văn chương tuyệt tác của Việt Nam ta  để tìm ra cái tên mang âm hưởøng là một nét vẻ khéo, tròn trịa và tuyệt đẹp trong tác phẩm Truyện  Kiều. Chắc rằng trong tận cùng của thâm tâm, ba tôi ước ao khi lớn lên, tôi sẽ biết cách khéo léo điều chỉnh con thuyền cuộc đời mình trước những phong ba bão táp của dòng đời. 

Suốt tuần đó, chúng tôi còn tiếp tục mục kích thêm nhiều đôi mắt mở tròn và câu nói : “  Ủa , Tôi  cứ tưởng.... “  khi đi vòng vòng trình diện “bà con lối xóm” . Thầy Giám học vui vẻ giới thiệu chúng tôi với mọi người và đôi khi Thầy còn tiếp tay cười ” mím chưng” khi thấy chúng tôi luống cuống  trước sự ngạc nhiên của người đối diện: “  Đây , đây là Thầy Đan Thanh đây hà hà  ! “ . 

Dãy lầu thứ nhất dành cho văn phòng hành chánh là Phòng Hiệu Trưởng và Phòng Giám học . Trên lầu là Thư viện dài lớn với Cô Liên Quản Thủ Thư Viện người Huế .  Đây cũng là nơi trú ẩn dã chiến của tôi mỗi khi hết giờ dạy  ở lớp vì phòng Giáo viên ở dãy lầu thứ hai lúc nào cũng đông người  và ồn ào náo nhiệt với những câu chuyện “nhất quỉ, nhì ma... thứ ba học trò!”mà tôi thì hay bị dị ứng với đám đông nên tìm chổ thu mình nơi yên tịnh và vắng vẻ.

Giang san của tôi là phòng dạy đánh máy chữ ở dãy lầu ngang ở cánh mặt. Tôi và anh bạn trưởng lớp Phương kỷ Đông chia nhau 36 giờ dạy kỷ năng mới mẻ này cho gần 300 học sinh lớp 8 của trường. Lứa tuổi nam sinh bấy giờ chỉ nhỏ hơn tôi 4 tuổi nhưng chúng cao lớn phổng phao như  các ngọn tre đằng ngà mạnh mẻ. Nhiều đứa tinh nghịch đã đo lén đằng sau lưng Cô giáo để xem ai “ lớn”  hơn ! May nhờ trời thương nên đã ban cho tôi một vóc dáng “vai năm tấc rộng, thân mười feet cao !!”. Chúng tìm đủ mọi cách để chứng minh thế mạnh của nam giới bằng cách cho các bàn máy đánh chữ đi chu du khắp phòng hoặc hôm nào, sung sức thì bẻ cong vài thẻ chữ cho cô giáo trổ tài “ tháo vát”  hụt hơi.  Thôi thì đủ trò chúng nghĩ ra để tiêu hóa năng lượng trời cho của chúng. Thế mà đã có một cậu bé đã kiên nhẫn và im lặng theo sau lưng tà áo dài của Cô giáo suốt dọc dãy hành lang dài nối hai dãy lầu chính. Sau cùng hắn lấp ló ở trước cửa phòng Giám học và bập bẹ nặn từng chữ với một gói nhỏ trong tay :

- Dạ, dạ,  cái này là ......của Cô !

Cái gói nhỏ đó được cẩn thận gói ghém bằng hai lần giấy tập học trò và còn nóng hơi tay nắm chặt của hắn nảy giờ.  Tôi hơi ngạc nhiên nhưng cũng nói nhỏ “ Cám ơn em nhé !”. Sau khi hắn quay lưng đi và mất hút trên dãy hành lang, tôi mới mở gói nhỏ ra thì ...trời ạ, mặt tôi chuyển màu nhanh chóng và đỏ bừng lên vì đó là chiếc nơ nhỏ gắn ở đầu đôi giày “bết ca na”màu trắng của tôi bị sút ra ở đâu đó và đệ tử của tôi thấy được đã cẩn thận nhặt lên và tế nhị chọn lúc nào”tỉnh mịch “nhất để trao lại cho Cô giáo khỏi xấu hổ.  Đó là một kỉ niệm độc nhất và vô cùng dễ thương trong đời nhà giáo của tôi về một em học trò nhỏ ở ngôi trường Phan Thanh Giản yêu dấu cũ.

Trường Phan Thanh Giản của tôi  sau ngày mất nước !

Lịch sử đã vô tình tái lập lại lần thứ hai khi cho ngôi trường yêu dấu mang tên vị anh hùng Phan Thanh Giản của chúng ta phải long đong lận đận trước cảnh mất nước nhà tan vào những buổi chiều ảm đạm cuối tháng tư năm 75.

Một buổi sáng đầy hoang mang và tuyệt vọng trong không khí nhốn nháo của mọi Thầy Cô giáo, tôi được gọi vào văn phòng Hiệu Trưởng và sửng sờ chết lặng khi nhận lệnh mới từ Phòng Giáo dục.  Có cây thang nào đã đẩy tôi lên được “ tột đỉnh danh vọng” và ban cho tôi được “đặc ân” làm phó ban điều hành trong Ban giám hiệu của nhà trường gồm có hai nữ.  Vị tân hiệu trưởng mới về tiếp quản nhà trường là một cô giáo trung niên tóc kẹp đuôi gà với chiếc xách tay đen kè kè khẩu súng nhỏ xinh xinh và chiếc khăn rằn sọc đen cố hữu.  Chiếc quần mỹ- a bóng loáng tô điểm thêm phần long trọng cho đôi guốc gổ sản xuất từ những bàn tay cần cù chịu khó ở vùng quê Việt nam. Chị nhìn tôi với đôi mắt soi mói và nụ cười xã giao.

-Chào em, em khoẻ không ?

Tại sao là tôi ? Các bạn thân mến của tôi ơi ! tôi đã quay trở về nhà trọ và đã khóc suốt trắng đêm. Một cô giáo mới hai mươi tuổi đầu, trong nỗi đau mất nước, chưa kịp hoàn hồn trong cảnh thất điên bát đảo  nay lại phải đứng trước một tình huống cực kỳ khó khăn và nguy hiểm. Tôi phải làm sao ? Làm sao đây ?  Suốt đêm tôi có cảm giác như một vòng dây vô hình đang phủ chụp và siết chặt lấy tôi không còn một chỗ nào có thể xoay trở để thoát ra.  Có ai cứu tôi với !

Hãy cho tôi một lời khuyên.  Tôi phải làm gì để biến mất êm đẹp và lặng lẽ trong trạng huống này ?  Làm sao tôi có thể cùng làm việc bên cạnh người “đồng nghiệp mới” đó.  Làm sao để phản ứng non trẻ của tôi không ảnh hưởng đến gia đình tôi, đến Ba tôi là một nhà giáo lâu năm ở Châu Đốc và tôi còn đàn em nheo nhóc đang trông đợi sự hỗ trợ tài chánh từ đồng lương ít ỏi của tôi ?  Đến ba giờ sáng, tôi nhận ra rằng mình không còn con đường nào khác nếu muốn bảo toàn gia đình.

Thế là, ngày hai buổi , tôi đến trường với hai khuôn mặt và hai tâm trạng trái ngược nhau .  Một tôi e dè, lặng lẽ và gần như ngạt thở trong thời gian phải hội họp và nhận lệnh công tác từ bà Hiệu trưởng mới và một tôi như cá hồng bơi đùa thỏa thích trong bể nước khi đứng bên cạnh các bạn đồng nghiệp cũ của Trường Phan Thanh Giản , mặc dù có nhiều khuôn mặt biến mất không rõ lí do. Tôi ứng đối nhanh nhÄẩu và nhẹ nhàng khi giải thích về việc sắp xếp thời khóa biểu với sự hỗ trợ của anh bạn đồng nghiệp chuyên viên xếp thời khóa biểu cho Trường là Anh Aân  hiền lành , cao lớn và rất dịu dàng.  Chỉ bên cạnh các bạn đồng nghiệp cũ, tôi mới được hưởng vài giây phút thoải mái tinh thần ít oi mặc dù bên cạnh đó vẫn còn đôi cặp mắt ngờ ngợ và sự đối xử dè dặt vì vài lí do nào đó.  Bấy giờ, do nhiệm vụ mới, tôi phải thường xuyên có mặt ở phòng Giáo viên và phòng Giám thị của Trường trong những giờ chơi để gặp gỡ, thông báo tin tức hay trao đổi một vài câu chuyện cần thiết.  Tập thể giáo viên Trường bấy giờ là điểm dựa tinh thần để tôi làm việc.  Tôi ra sức học hỏi đủ mọi mặt để kịp thời làm một việc gì đó an ủi, giúp ích cho các bạn đồng nghiệp của tôi.  Điều vô cùng may mắn cho tôi lúc đó là Anh Chị em đã chân thành hỗ trợ và khuyến khích tôi tạm vượt qua thời gian khó khăn nhất trong đời tôi.

Điều buồn nhất mà ai cũng gắng gượng dấu kín tận đáy tâm hồn là nhà trường Phan Thanh Giản không còn được những buổi sáng chào cờ  truyền thống cũ.  Từng dãy lớp, từng đoàn nam sinh với đồng phục trắng xanh, xếp hàng thẳng tắp, nghiêm trang  và hùng hồn cất cao bài quốc ca nêu cao hồn nước.  Tôi nhớ hoài những buổi sáng, những buổi trưa, chúng tôi rời phòng giáo viên đi xuyên qua những dọc dài học sinh đang đứng xếp hàng chờ Thầy Cô đến lớp.  Hình ảnh ấy thật đẹp làm sao !

Đến đầu năm học 1976 thì trường chia ra làm hai phân hiệu A và B với 45 lớp buổi sáng và 45 lớp buổi chiều.  Hiệu trưởng mới của tôi là một giáo viên Toán ở miền Bắc thuyên chuyển về. Tôi chuyển về phụ trách chuyên môn cho phân hiệu chiều.  Nhiều buổi học tập chính trị và chuên môn được tổ chức liên tục  trong nhà trường. Tôi đảm nhiệm thêm vài tiết dạy Văn cho lớp 6 và sinh hoạt trong tổ VĂN gồm hơn mươi thầy Cô giáo, trong đó có hơn nửa là giáo viên miền Bắc chuyển vào.

Tuy mới gần hai năm lăn lóc trong môi trường mới, tôi cảm thấy mình đã thay đổi nhiều tự bao giờ. Tôi học được cách chấp nhận và tự điều chỉnh mình.  Một phần cũng nhờ tôi có dịp học được nhiều bài học đáng giá  ngoài sức tưởng tượng  nên tôi đã kịp sống còn và hồn linh của Cụ Phan Thanh Giản đã che chở, hỗ trợ cho tôi những tháng ngày bình yên hiếm có. trong môi trường nhiễu nhương, điên đảo của thời gian đó.   Cuối năm 1976, vì lí do riêng, tôi xin hoán đổi với một giáo viên quê ở Cần Thơ để trở về quê cũ Châu Đốc.

Xa Trường, xa Cần Thơ, tôi vẫn nhớ mãi những chiều đếm bước trên đại lộ Hoà Bình, những buổi tối dung dăng dung dẻ ở bờ sông Hậu, cùng bạn bè ngắm cảnh đẹp đêm trăng trên bến Ninh Kiều, những buổi thưởng thức ly chè đậu đỏ ngọt lịm và béo ngậy ở những quán chè trước cồng trường.

Hình ảnh không phai nhòa là từng đoàn nam sinh áo trắng , quần xanh chen nhau ào ào ra cổng giờ tan học và với tôi là hình ảnh cậu bé học trò dễ thương, lặng lẽ theo tôi dọc dài hành lang tỉnh lặng.  Xin cám ơn Thầy cô và các bạn, xin cám ơn em đã lắng nghe tôi trải lòng nhớ về những kĩ niệm tuyệt vời của ngày xưa .  Tôi ước gì có một ngày nào đó được gặp lại những khuôn mặt cố nhân để thở cùng một nhịp bồi hồi, nhắc về những kỉ niệm và cùng vui trong hồi ức về ngôi trường Phan Thanh Giản dấu yêu.

Phạm Đan Thanh