Câu hát truyền miệng Cái Răng, Ba Láng, Vàm Xáng, Phong Ðiền. Anh có thương em thì cho bạc cho tiền. Ðừng cho lúa gạo xóm giềng cười chê..., đã đi vào lòng tôi từ thuở bé thơ. Thật tình, câu hát chưa phải trí tuệ cao, nó chỉ bình dị với ngôn ngữ miệt vườn đúng mực của nó, song dễ đi vào lòng người dân địa phương nhờ sự xuất hiện liên tục những địa danh quen thuộc dọc theo sông rạch Cần Thơ suốt gần mười bảy cây số, đủ cho hai chiếc xuồng chèo theo dòng nước thăm dò, hát hò đối đáp, chọc ghẹo nhau... ở thời trai trẻ xa xưa. Tôi nghe người lớn kể rằng, vào những năm thập niên 30 của thế kỷ này, vùng sông nước quê tôi vào những đêm trăng sáng, các ghe thương hồ, các người đi trên sông rạch, nhất là trai gái, muốn làm quen nhau, thường tự đặt ra những câu hò, câu hát đối đáp, thách thức, thử tài và... trêu ghẹo, tìm hiểu nhau. Có khi nhờ những cuộc hò đối đáp đó mà nên vợ nên chồng. Hò Thới Lai, hò Cần Thơ, hò Ðồng Tháp, hò Cai Lậy, hò Rạch Giá...phải chăng đã xuất hiện với ý nghĩa như vậy, để làm tăng giá trị tinh thần của kho tàng văn học dân gian Nam bộ ?

Phong Ðiền, tên thị trấn ven bờ một nhánh sông quanh năm nước ngọt phù sa đổ ra sông Hậu hiền hòa. Nhà thơ yêu nước Cử nhân Phan Văn Trị sau nhiều năm dong ruỗi miền Lục tỉnh, đã chọn nơi đây làm quê hương thứ hai của mình và yên nghỉ đời đời dưới bóng mát của vòm cây xanh tươi, oằn sai trái ngọt. Quít, cam, xoài, mận và nhiều loại cây ăn trái thích hợp với khí hậu miệt vườn Nam bộ, đã tạo cho Phong Ðiền khác hẳn khung cảnh làng quê chợ quận của nhiều miền đất nước khác trên sông nước ô vuông chằng chịt đan màn lưới này. Có chợ nhóm theo con lộ đá lởm chởm : buổi sáng đông đúc, sầm uất; buổi chiều thưa thớt, buồn thiu...quẩn quanh việc trao đổi, mua bán trong vùng; vậy mà những năm gần đây Phong Ðiền đột nhiên trở nên nhộn nhịp khác thường với cảnh chợ nhóm trên sông !

Ở khắp đồng bằng Nam bộ sông rạch chằng chịt, thường tại các ngã ba, ngã tư sông là tụ điểm hợp lưu của ghe xuồng đi lại trên sông, có thể họ cặp kè nhau để trao đổi một hai mặt hàng cần thiết... thì chưa thể gọi là chợ. Phong Ðiền lại khác hẳn. Chính ở ngã ba sông, đoạn nối từ Cần Thơ vào Cầu Nhiếm với chỗ rẽ đi Trường Long (có thể thông qua Giồng Riềng - Kiên Giang) đã hình thành xóm chợ nổi thật lạ kỳ. Rất nhiều ghe xuồng lớn nhỏ đậu nối đuôi nhau, cặp kè nhau để trao đổi, mua bán nhiều loại sản phẩm, chủ yếu là nông sản, hàng nhu yếu phẩm thường dùng, tấp nập suốt ngày. Rộn rịp nhất vào khoảng chín mười giờ sáng và bốn năm giờ chiều. Lúc đó nhiều mặt hàng từ các xuồng nhỏ như con thoi, đi thu mua trên khắp kinh rạch miệt vườn đem ra cân đếm cho lái buôn trên các ghe lớn. Ghe lớn đủ loại, đủ kiểu, đậu dọc hai bờ sông, đón mua hàng hóa nông sản, để từ đây hàng được chuyển đi, toả đến khắp nơi: Cần Thơ, Vĩnh Long, Trà Vinh, Mỹ Tho, Bến Tre, Gò Công, Sài Gòn...hay Long Xuyên, Châu Ðốc, Sa Ðéc, Cà Mau, Rạch Giá. Ghe đầy hàng thì rời bến, ghe khác liên tục thay nhau làm nhịp cầu chuyển tải hàng hóa của người dân làm ra đến với người cần dùng.

Ðến đây, bạn có thể ngợp mắt với cam, quít, mận, xoài, chuối, đu đủ, sầu riêng, mãng cầu xiêm. Những trái cam sành dù da sần sùi nhưng vẫn thấy bóng lưỡng no căng, bóc vỏ ra ăn bạn sẽ thưởng thức hương vị ngòn ngọt, đậm đà đặc sản quê hương. Những trái mận hồng đào, chôm chôm đỏ ửng trên khoang xuồng, hay những trái khóm vàng hực xếp ken nhau như mời mọc, chắc bạn sẽ thèm thuồng khi lia mắt nhìn qua. - đây bầu, bí, mướp, cà, khoai, cải củ, cải bắp, cải xanh... tấp nập được đưa về để sang ghe chuyển đi nườm nượp. Những buồng chuối già hương (già cui), chuối xiêm, chuối cau no tròn mũm mĩm như phô trương cái đậm đà, duyên dáng đáng yêu. Những trái mít Mã Lai thoang thoảng hương thơm, những trái sầu riêng gai nhọn sắc mà mùi bốc thơm ngai ngái. Những trái đu đủ mỏ vịt ửng lên màu sắc dịu dàng, duyên dáng như đôi má của cô gái tuổi dậy thì. Mía tây, mía thơm diệu, mía đường nằm tăm tắp đầy ghe. Tùy theo mùa mà các loại sản phẩm này có mặt để thu hút tầm nhìn và mời gọi khi bạn có dịp tới chốn nầy.

Ðến đây, bạn sẽ nghe những lời rao lanh lảnh của các cô gái bán xôi chè, cà phê, nước đá, đậu hũ, bánh lọt; giọng khàn đục quyến rũ của các anh, các chú bán mì, hủ tiếu, bánh mì thịt, ghe hàng bách hóa... Trên ngã ba sông này bạn sẽ không thấy thiếu bất cứ món hàng nào của một khu chợ nhóm miệt vườn. Những xuồng chở gà vịt kêu hoang hoác, nhảy nhót trong các lồng bội đan bằng tre, hay bị trói hai chân nằm sóng soãi trong xuồng. Những xuồng chở cá tôm, khô mắm, thịt heo... cũng cặp kè tham gia nhóm chợ kỳ kèo bớt một thêm hai. Những ghe bán đủ loại vải vóc, áo quần may sẵn treo lủng lẳng, hay những ghe bán sản phẩm nhựa như sô, thau, giày, dép... cũng góp phần len lách chào hàng. Ðặc biệt các ghe bán mì, hủ tiếu với tiếng gõ lốc cốc vào ống tre nhắc nhớ cho người dân thành phố xưa vào mỗi đêm khuya, các xe mì bán dạo đẩy theo vỉa hè cho người cần ăn thêm, hay cho các cô cậu học sinh, sinh viên thức khuya ôn tập bài thi lót dạ lúc đói lòng.

Chợ nổi trên sông tại Phong Ðiền vào những giờ cao điểm, có thể xuồng ghe ken nhau kín cả mặt sông, làm cản trở việc chèo bơi, hoặc tiếng gọi khách của những chiếc đò máy chở khách vượt qua khúc sông đầy rối rấm này. Nhưng hình ảnh đó chưa phải là điều đáng trách, bởi chợ nổi Phong Ðiền đã thật sự phồn vinh.

Những đêm trăng sáng, các ghe đậu sát vào nhau, chừa khoảng giữa sông phẳng lặng với mặt nước lóng lánh, nhấp nhô. Chỗ này một chiếc ghe mở tivi (xài điện bình) xem cải lương; chỗ khác vọng ra tiếng nhạc phát từ máy cassette, những bài hát trữ tình xa xưa với các giọng ca Thanh Tuyền, Hoàng Oanh, Thái Thanh, Giao Linh... hay của Hương Lan, Tuấn Vũ... mà có lúc trước đây chính quyền cho là nhạc vàng, nhạc phản động cấm phổ biến, nay mạnh ai nấy hát không nghe hăm he nhắc nhở gì. Những chiếc ghe trần đâu vào nhau, họ tổ chức những bữa nhậu dã chiến với các đặc sản cây nhà lá vườn như khô cá sặt, xoài sống, hay trái cóc chấm mắm ruốc, rồi trò chuyện, hát hò thật vui tươi thoải mái. Có chỗ lại đàn ca vọng cổ với các bài bản vắn, dài hay những câu vọng cổ trữ tình lãng mạn. Nhìn cảnh này, bạn sẽ thấy lâng lâng bởi gợi nhớ trong lòng bạn hình ảnh sinh hoạt trên sông nước của những ghe thương hồ khắp sông rạch quê hương, mà trong một bài viết khác, bài NGÃ BẢY PHỤNG HIỆP - BẢY NGẢ...TÌNH! tôi đã có dịp đề cập đến. Từ xa xưa, ghe xuồng chở hàng hóa giao lưu miền Lục tỉnh thường tập hợp tại những ngã ba, ngã tư sông chờ con nước lớn, ròng, để thả trôi theo dòng nước. Ðiệu hò, câu hát đối đáp nhau lan mãi trên tuyến sông mà họ có dịp chung đường, vừa để rút ngắn khoảng cách và thời gian; biết đâu cũng là dịp để những đôi trai tài gái sắc thử thách nhau góp phần làm giàu cho kho tàng văn hoá dân gian.

Mượn lời ca tiếng hát để bày tỏ lòng nhau, đã có nhiều giấy mực ghi lại trên dòng văn học dân gian Việt Nam từ xa xưa, nhưng với miền quê sông nước Hậu Giang, nó có nét riêng biệt mà đối với tôi thật đậm sâu dấu ấn khó phai: Anh có thương em thì cho bạc cho tiền. Ðừng cho lúa gạo xóm giềng cười chê. Vùng sông nước Cần Thơ quê tôi đã một thời thơ mộng với câu hát ru em: Cái Răng, Ba Láng..., bây giờ lại nổi bật lên với cảnh sinh hoạt nhóm chợ trên sông - thật sự là cảnh nhóm chợ, khó mà tìm gặp ở bất cứ nơi nào có bối cảnh chợ nhóm như vậy. Rồi đây sẽ còn viễn ảnh sáng tươi, làm đổi thay đất nước quê mình. Bởi hôm nay nếu có dịp về đây chắc bạn sẽ thấy chứa chan niềm vui : những chiếc xáng nạo vét lòng sông, những cột điện trong mạng lưới điện quốc gia đã đứng thẳng tắp, những sợi dây điện nối mạch yêu thương tỏa nhẹ cả một vùng, mà từ thuở khai quang mở đất miệt Hậu Giang đến nay mới có được. Chiếc cầu đúc bê tông cốt sắt bắc ngang sông nối Phong Ðiền vào hướng Trường Long đã hoàn tất. Con đường trải đá cho các loại xe bốn bánh lưu thông từ Cần Thơ vào Phong Ðiền, Cầu Nhiếm, có thể đi thẳng vào Trường Long... và tương lai sẽ nối liền đến địa phận tỉnh Kiên Giang (Rạch Giá). Tất cả hình ảnh trên vượt ngoài ước mơ của mỗi con người cần cù lao động, chân lấm tay bùn ở đây. Nó đã tạo nên cảnh sống đáng yêu với dòng điện tỏa sáng nông thôn, với những khói bụi và kèn xe giục giã lòng người đã từng quen sống với hương đồng cỏ nội. Nhiều nhà ở miền quê Trường Long bây giờ đã có điện thoại, có thể liên lạc đi khắp mọi nơi, và thân nhân ở nước ngoài muốn trò chuyện với gia đình, bà con ở quê nhà thật tiện lợi, không còn khó khăn cách trở nữa. Dĩ nhiên, chợ nhóm trên sông tại Phong Ðiền quê tôi theo đà phát triển đó, chắc phải hoạt động cả về đêm, bởi vì nhiều khu vườn trồng cây ăn trái nới rộng khiến cho đất ruộng bị thu hẹp lại; những khu rẫy trồng hoa màu phụ cũng rộng hơn, sung túc hơn ... Từng mùa, nhiều ghe lớn thu mua các loại hàng hoá nông sản cứ đậu san sát bên nhau trên khu chợ nổi để sẵn sàng đón mua và chuyển đi tấp nập không ngưng nghỉ, là viễn ảnh vươn lên của đời sống người dân chốn nầy.

Hình ảnh miền quê yêu dấu đó, tôi đã viết thoáng qua bài QUÊ HƯƠNG PHONG ÐIỀN như một dấu ấn đẹp trong tâm hồn mình đối với những thiết thân khó thể phai nhoà, dù cuộc đời quá nhiều bể dâu biến đổi.

mỹ khánh

Ðây lối về quê hương của anh

Nằm trên hương lộ lúa rờn xanh

Trường Tiền uốn khúc mang tình nước

Mấy bóng dừa soi mát mái tranh.

 

nhơn nghĩa

Vào nữa - Vàm Kinh Xáng tuyệt vời

Xà No vọng thẳng ngát mù khơi

Anh thương nhà máy, yêu Su Ðũa

Mến xóm Nhơn Hưng rộn tiếng cười.

 

nhơn ái

Cầu sắt Trà Niềng nay đổi khác

Dẫn vào quận lỵ dãy nhà cao

Bao năm trở lại thăm trường cũ

Anh thấy tình thương vẫn rạt rào.

 

cầu nhiếm

Vọng hướng cây kè thương Bông Giếng

Ba Se, Rạch Nóp vẫn ngàn xưa

Hàng cau rợp bóng vào thôn xóm

Tiếng máy đò pha tiếng hát trưa.

 

trường long

Và chốn nầy anh được lớn lên

Trường Long vườn quít rộng mông mênh

Những sông những rạch đan màn lưới

Những mảnh hồn quê đẹp tuổi tên.

 

và... phong điền

Ở đây chan chứa vạn tình thương

Quê mẹ ngàn năm ngát ruộng vườn

Chinh chiến dù xưa lan khắp nẻo

Ngày nay vẫn đẹp nét quê hương.

nhân chuyến công tác tổ chức đoàn ngũ hoá NDTV về lại quê nhà